Fundacja LexCultura jako pierwsza organizacja konsumencka w Polsce została wpisana do krajowego rejestru podmiotów upoważnionych do wytaczania tzw. powództw przedstawicielskich. Decyzję w tej sprawie podjął Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Oznacza to, że fundacja zyskała formalne uprawnienie do reprezentowania konsumentów w postępowaniach grupowych przeciw przedsiębiorcom stosującym praktyki naruszające ogólne interesy klientów.
Nowy mechanizm dochodzenia roszczeń został wprowadzony do polskiego prawa w 2024 r. w wyniku wdrożenia dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/1828. „Powództwa przedstawicielskie” mają zwiększyć efektywność ochrony konsumentów, szczególnie w sytuacjach, gdy pojedynczy klient ma zbyt słabą pozycję, by samodzielnie dochodzić swoich praw. Chodzi m.in. o nieuczciwe reklamy, nieuprawnione podwyższanie opłat czy niejasne zasady promocji.
Do tej pory jedynym podmiotem wpisanym do rejestru prowadzonego przez Prezesa UOKiK był Rzecznik Finansowy, ujęty tam z urzędu. Wpis Fundacji LexCultura to pierwszy przypadek, gdy uprawnienia do wytaczania powództw przedstawicielskich w postępowaniach grupowych zyskała organizacja pozarządowa. Umożliwia jej to występowanie przed sądami powszechnymi w imieniu konsumentów w sprawach dotyczących branż objętych działalnością fundacji, takich jak e-commerce i handel detaliczny, turystyka, rynek nieruchomości i usługi deweloperskie, usługi rekreacyjne, kulturalne i sportowe, a także edukacja i usługi szkoleniowe.
- Wpis do rejestru podmiotów upoważnionych oznacza uprawnienie do wnoszenia pozwów w postępowaniach grupowych. Dobro konsumentów jest wartością kluczową, dlatego wszechstronnie analizujemy, czy dany podmiot spełnia kryteria fachowości oraz niezależności. Zachęcam do ubiegania się o wpis do rejestru i aktywnego wspierania konsumentów w postępowaniach grupowych - mówi Prezes UOKiK Tomasz Chróstny.
Uprawnione podmioty mogą w sądzie żądać stwierdzenia stosowania praktyk naruszających ogólne interesy konsumentów i nakazania ich zaniechania. Jeżeli do grupy przystąpi co najmniej dziesięciu poszkodowanych, organizacja ma prawo wystąpić z pozwem i domagać się od przedsiębiorcy konkretnych świadczeń na ich rzecz, na przykład zwrotu określonych kwot, wymiany towaru czy rozwiązania umowy.
Status podmiotu upoważnionego do wytaczania powództw przedstawicielskich nie jest dostępny dla każdej organizacji. Kandydat musi być osobą prawną, której statutowym celem jest ochrona konsumentów, a także prowadzić niezarobkową działalność na ich rzecz co najmniej 12 miesięcy przed złożeniem wniosku o wpis do rejestru Prezesa UOKiK. Konieczne jest również zapewnienie niezależności, przeciwdziałanie konfliktom interesów oraz brak powiązań z przedsiębiorcami, którzy mogliby czerpać korzyści gospodarcze z prowadzonych postępowań.
Procedura uzyskania wpisu wymaga złożenia do UOKiK wniosku na specjalnym formularzu. Organizacja musi szczegółowo opisać swoją działalność, przedstawić źródła i sposób finansowania, zasady działania w obszarze postępowań grupowych, a także poinformować o ewentualnych opłatach pobieranych od konsumentów za udział w takich postępowaniach.
Nowy system „powództw przedstawicielskich” działa nie tylko na poziomie krajowym. Równolegle funkcjonuje wykaz podmiotów upoważnionych prowadzony przez Komisję Europejską. Polskie organizacje wpisane do tego wykazu - za pośrednictwem UOKiK - mogą prowadzić transgraniczne postępowania grupowe w innych państwach członkowskich UE, a organizacje z innych krajów Unii mogą pozywać przedsiębiorców także przed sądami w Polsce.
Istotnym elementem systemu jest transparentność. Podmioty upoważnione są zobowiązane do publikowania na swoich stronach internetowych szczegółowych zasad wytaczania powództw, zarówno w postępowaniach krajowych, jak i transgranicznych, w tym informacji o ewentualnych kosztach przystąpienia konsumenta do grupy. Co roku muszą też składać Prezesowi UOKiK sprawozdanie z prowadzonych działań w zakresie powództw przedstawicielskich. Ma to służyć bieżącej weryfikacji ich niezależności i potwierdzać zdolność do skutecznej reprezentacji konsumentów w sporach z przedsiębiorcami.